درحالی بیش از 8 ماه از اجرایی شدن برنامه ششم توسعه اقتصادی می‌گذرد که معادن و صنایع معدنی علی‌رغم جایگاه ویژه‌ای که در این برنامه به خود اختصاص داده‌اند درگیر مشکلات مختلفی از جمله ناتوانی در جذب سرمایه‌گذاران خارجی متناسب با اهداف تعیین شده یا رکود هستند.

در این زمینه سهم 30 درصدی معادن در گردش مالی کل اقتصاد کشور و همچنین 32 درصدی صادرات غیر نفتی معادن و صنایع وابسته می‌تواند شاهد مثالی دقیق برای توجه به روند اجرای برنامه‌ششم توسعه در این بخش باشد. از این رو  فولاد نیوز گفت‌وگویی با بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معادن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی ایران داشته تا از وی درباره مشکلات و پیش‌نیازهای معادن برای دستیابی به اهداف تعیین شده بپرسد.

1) براساس برنامه ششم توسعه، معادن باید چه درصدی از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص دهند و در حال حاضر این سهم چقدر است؟

ایران 1% از مساحت و 7% از ذخایر معدنی جهان را در اختیار دارد این در حالی است که سالانه تنها 63/0‌ % ( شصت و سه صدم) از ذخایر معدنی کشور استخراج می‌شود. بر اساس آمارهای بانک مرکزی، سهم بخش معدن در تولید ناخالص داخلی در سال گذشته 7/0% (هفت دهم) بوده است، که این سهم در مصاحبه‌های مسئولین وزارت صمت تا 1/1 % نیز اعلام شده است. متأسفانه عدم توجه کافی به این بخش باعث شده تا سهم معدن از تولید ناخالص داخلی کشور ناچیز باشد، که این سهم در دیگر کشورهای معدنی دنیا نظیر استرالیا، شیلی، آفریقای جنوبی و تاجیکستان به ترتیب 8/7 %(هفت و هشت دهم)، 1/18%(هجده و یک دهم)، 14% و 1/4‌% (چهار و یک دهم) است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های وزارت صمت در چارچوب برنامه ششم توسعه کشور، سهم معدن از تولید ناخالص داخلی می‌بایست به 5/1‌% (یک و نیم) ارتقا یابد، دستیابی به چنین سهمی مستلزم سرمایه‌گذاری در توسعه معادن و زیرساخت‌ها است.

2) برای دستیابی به این سهم چقدر به سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی نیازمند هستیم و اینکه آیا محقق خواهد شد؟

براساس اهداف پیش‌بینی شده در برنامه ششم توسعه، رشد اقتصادی 8% در کشور برنامه‌ریزی شده است که برای تحقق این هدف، سالانه به‌طور میانگین جذب 184 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در کشور باید صورت گیرد، در بهترین حالت حداکثر 130 میلیارد دلار از این رقم باید از طریق منابع داخلی جذب شود و حداقل 54 میلیارد دلار نیز از محل منابع خارجی اعم از انواع فاینانس و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی باید تأمین شود. در بخش معادن و صنایع معدنی، براساس چشم‌انداز 1404 بیش از 50 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری ‌پیش‌بینی شده که نیاز کشور در برنامه ششم حدود 18 میلیارد دلار برآورد شده و این در حالی است که ایران در سال 2016 در مجموع موفق به جذب 37/3 ( سه و سی و هفت صدم) میلیارد دلار سرمایه مستقیم خارجی شده است؛‌ رقمی که هرچند از رشد 64% جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشور حکایت دارد، اما از هدف‌گذاری صورت گرفته در برنامه ششم توسعه فاصله بسیاری دارد. این امر بدین معنی است که باید گام‌های بزرگی برای رفع موانع موجود در کشور برای ورود سرمایه‌گذاران خارجی برداشته شود. تحقق سرمایه‌گذاری متناسب با برنامه ششم توسعه، توجه ویژه به توسعه زیرساخت‌ها و بسترهای مورد نیاز برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی داخلی و سرمایه‌گذاران خارجی را طلب می‌کند.

10) اگر فرض کنیم اهداف برنامه ششم محقق شود، برآوردی از مقایسه درآمدهای معدنی و نفتی ایران می‌توانید ارائه کنید؟

در حال حاضر 30%‌ از گرد‌ش مالی اقتصاد‌ کشور ما وابسته به بخش معد‌ن است، همچنین 30%‌ از سرمایه‌گذاری د‌اخلی، بیش از 32%‌ از صاد‌رات غیرنفتی، 5/46%‌ (چهل و شش و نیم) از صاد‌رات صنعتی و معد‌نی و بیش از 30%‌ از ارزش بازار بورس کشور مربوط به بخش معد‌ن و صنایع معد‌نی است. لذا حوزه معدن و صنایع معدنی از اهمیت بالایی در اقتصاد کشور برخوردار است. با توجه به سند چشم‌انداز 1404 و دست‌یابی به میزان تولید 700 میلیون تن ماده معدنی، توجه ویژه به بخش معدن و صنایع معدنی به عنوان یک صنعت خودکفا (معدن به جای نفت) می‌تواند نقش مؤثری‌ در رشد اقتصادی کشور داشته باشد. با بررسی‌های صورت گرفته در سال 2016 در خصوص میزان درآمد کشور در افق 1404 با تحقق تولید 55 میلیون تن فولاد، می‌تواند بیش از 60% از درآمدهای نفتی کشور را پوشش دهد و این مهم، اهمیت حوزه معدن و صنایع معدنی را نشان می‌دهد.

8) ظاهرا اولویت دوم در برنامه ششم توسعه اکتشاف است؛ تاکنون چه درصدی از خاک ایران اصولی اکتشاف شده و چقدر جای کار داریم؟

با توجه به اینکه اکتشاف از اولویت‌های مهم برنامه ششم توسعه به حساب می‌آید، تا کنون تنها در 7% از مساحت ایران، اکتشاف تکمیلی جهت شناسایی ذخایر معدنی صورت گرفته است که این میزان اکتشاف، با میانگین عمق حفاری 20 متر، در مجموع به 2/3 ( سه و دو دهم) میلیون متر می‌رسد؛ در صورتی که در کشورهای مطرح معدنی، سالانه حدود 4 میلیون متر حفاری اکتشافی صورت می‌گیرد و کشورهایی مانند هند 5/0%، استرالیا 12%، کانادا 16%، آمریکا‌ 8% و برزیل 3% از کل هزینه‌های اکتشاف جهانی را به خود اختصاص داده‌اند در حالی که این سهم در ایران تنها 03/0‌% است. همچنین کشور معدنی آفریقای جنوبی در سال 2015، بودجه 120 میلیون دلاری را برای اکتشافات خود هزینه کرده است که نشان دهنده اهمیت بالای بخش معدن در این کشور است؛ همان طور که اشاره شد کل سرمایه‌گذاری بخش اکتشافی ایران طی 10 سال (1383 تا 1393) حدود 680 میلیون دلار بوده است و بودجه سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در سال 1396 نسبت به سال قبل کاهش 8% را تجربه نموده و از 25 میلیون دلار در سال 1395 به 9/22 میلیون دلار در سال 1396 تنزل یافته است. از مشکلاتی که بخش اکتشاف در کشور با آن رو به رو است بحث عدم استفاده از تکنولوژی‌های به روز دنیا می‌باشد؛ برای مثال در کشورهای کانادا و استرالیا با استفاده از ماشین‌آلات موج چهارم حفاری، سالیانه بین 4 تا 7 میلیون متر حفاری اکتشافی معدنی صورت می‌گیرد در حالی که میانگین متراژ حفاری ایران، سالانه به 150 هزار متر می‌رسد.

 در حقیقت در زنجیره معدن و صنایع معدنی، حلقه اول زنجیره (اکتشاف) و حلقه انتهایی زنجیره (صنایع پایین‌دست) نیازمند تخصص و فناوری بالا است که این امر جز با تأمین مالی به موقع از منابع داخلی و خارجی، میسر نخواهد شد. لذا دولت می‌تواند به منظور تحقق اهداف معدنی در برنامه ششم توسعه، مسیر تأمین مالی بنگاه‌ها و ذی‌نفعان معدنی را هموار نماید. به طور مثال سرمایه‌گذاری دولت در این حوزه از طریق صندوق توسعه ملی، فراهم آوردن فرصت ویژه تأمین سرمایه از طریق بورس‌های خارجی، افزایش رتبه اعتباری ایران به سطح رقبا، ارائه مشوق‌ها (نظیر انرژی)، اصلاح قوانین و مقررات، واگذاری سهام ایمیدرو در بورس داخل و خارج توسط دولت و همچنین مدیریت بخشی از سهام بانک صنعت و معدن توسط دولت می‌تواند راه‌گشای مناسبی جهت توسعه حوزه اکتشاف بخش معدن باشد.

عماد عزتی - فولادنیوز